Allereerst is een gedwongen verdwijning verschrikkelijk voor het slachtoffer zelf. Hij of zij moet in de meeste gevallen verschrikkelijke folteringen doorstaan, wordt volledig beroofd van zijn bestaansrecht en heeft elke dag voor zijn leven te vrezen. Hij weet dat waarschijnlijk niemand op de hoogte is van zijn verblijfplaats, waardoor de kans om enige hulp van de buitenwereld te ontvangen zeer gering is. Dit maakt het dagelijkse leven van een verdwenen persoon een nog grotere lijdensweg.

Ook voor de achtergebleven vrienden en familieleden is de verdwijning een hel. Iedere dag worden zij heen en weer geslingerd tussen gevoelens van hoop en wanhoop. Machteloos wachten zij op enige vorm van nieuws. Naarmate de afwezigheid voortduurt, zal de vraag wat er toch met hun familieleden is gebeurd nijpender worden. De verdwijning creëert een vacuüm waarin geen sprake kan zijn van rust, rouwen of een enige andere manier van afsluiting.

Daarnaast brengt iedere stap van de achterblijvers in hun zoektocht naar de verdwenen persoon deze vaak in een nog groter gevaar. Dit is een strategie die door de autoriteiten vaak wordt gebruikt om de bevolking extra te intimideren en angst in te boezemen, zodat zij hun zoektocht naar de verdwenen persoon zullen staken. Het dilemma is onoplosbaar (zowel zoeken als opgeven is onmogelijk). Dit pijnlijke bestaan is het lot van honderdduizenden familieleden van verdwenen personen.

In het nieuwe Verdrag betreffende de Bescherming van Alle Personen tegen Gedwongen Verdwijningen worden familieleden als slachtoffer van een verdwijning erkend. Er is voor hen een nieuw recht geschapen, namelijk het recht op de waarheid. 

In de loop van de jaren is de definitie van gedwongen of onvrijwillige verdwijning door een aantal veranderingen op het gebied van mensenrechten en internationale wetgeving geëvolueerd. De juridische definitie is van grote betekenis bij het vaststellen van de aansprakelijkheid van de staat in het geval van een gedwongen verdwijning. Hetzelfde geldt bij strafrechtelijke vervolging van individuele daders.

In het verleden werden gedwongen verdwijningen gewoonlijk behandeld als een schending van meervoudige mensenrechten (zoals het recht van vrijheid, het recht op het leven, het recht op lichamelijke integriteit, het recht van veiligheid, het recht op een eerlijk proces). Tegenwoordig beschouwt de internationale gemeenschap een gedwongen verdwijning als een individueel mensenrecht (men heeft het recht niet te verdwijnen). Er is overeenstemming dat een verdwijning minstens de volgende elementen moet bevatten om als een gedwongen verdwijning te worden aangemerkt:

• er moet bewijsmateriaal zijn dat staaft dat er sprake is van vrijheidsberoving;
• deze vrijheidsberoving wordt ontkend door de autoriteiten en;
• de verdwenen persoon heeft geen rechtsbescherming.

Zodra verdwijningen op grote schaal begonnen voor te komen werd het noodzakelijk om internationale bescherming tegen verdwijningen te verbeteren. Families en NGOs hebben zich hier continu voor ingezet. Dit heeft geleid tot een reeks ontwikkelingen in internationale wetgeving binnen de Verenigde Naties en andere internationale fora. Dit culmineerde in 2006 in het lang verwachte VN-verdrag over Verdwijningen, de 'International Convention for the Protection of All Persons from Enforced Disappearances'. Lees meer