Vrijdag 12 december: Het zaadje is geplant
Aangezien de Nederlandse en (Noord) Europese cultuur eigenlijk een vreemde eend in de bijt is in de rest van de wereld, levert een reis van een Nederlander in Afrika, Azië of het Midden-Oosten altijd heel veel verhalen op (meer nog waarschijnlijk dan een reis van iemand uit het Midden-Oosten in Afrika of Azië). Deze verhalen worden dan opgeschreven in een blog om een bepaalde verbazing of verontwaardiging te communiceren. Zo heeft deze reis ongelooflijk veel verhalen opgeleverd. Veel van deze verhalen komen niet terecht in de blog, omdat ik dan alleen maar zou bloggen (hetgeen op zich weer minder verhalen op zou leveren...). Ewoud en ik hebben wel drie momenten per dag waarvan we zeggen: “dat is iets voor de blog!”
Zo is er het belang van voetbal in de Burundese politiek. De president heeft voor zichzelf een club opgezet, een veld aangelegd, een stadionnetje gebouwd en een competitie verzonnen. Niet als voorzitter of fervent supporter, maar als speler. Hij laat zich elke week filmen terwijl hij voetbal speelt en dat doet zijn populariteit veel goed (hij schijnt altijd te scoren en winnen…).
Zo is er ook de lokale tombola waarvoor wij een lot hebben gekocht. We werden gelokt door de prijzen en het goede doel waar het geld naartoe zou gaan. Eerste prijs: een Renault Scenic; tweede prijs: een nieuwe 50cc motor; derde prijs: een melkkoe.
Of het interessante woordgebruik en interpretatie daarvan. Zo wordt het woord “incessamment” veel gebruikt. In het Frans betekent dit: direct, op dit moment of heel erg snel. In Burundi, toch een Franstalig land, betekent dit woord zoiets als: tussen nu en over een paar dagen, of hopelijk misschien zo snel het mogelijk is… als het mogelijk is natuurlijk…
We hebben na onze training, een conferentie georganiseerd met de ICTJ en ACAT-Burundi rondom de thematiek van participatie van familieleden van verdwenen personen in het proces van waarheid en verzoening. Tijdens deze training hebben experts uit Zimbabwe, Namibië, Zuid-Afrika, Democratische Republiek Congo en Congo-Brazzaville hun ervaringen gedeeld met activisten uit Burundi en deelgenomen aan de discussies van deze activisten. Het is duidelijk dat in ons werk dan ook factoren spelen die niet cultuurgebonden zijn.
De specifieke doelen van het activisme op het gebied van gedwongen verdwijningen zijn zeker niet altijd hetzelfde en zijn absoluut sterk afhankelijk van context en cultuur. Zo is het voor sommigen essentieel om het lichaam van de verdwenen persoon te hebben om een begrafenis te kunnen regelen of bepaalde rituelen te kunnen doen om de geest van de overleden persoon te begeleiden naar een betere plek. In Zimbabwe bijvoorbeeld wordt het huidige leed in bepaalde delen van het land gelieerd aan het geweld in de jaren ‘80. In die jaren zijn heel veel mensen vermoord en niet meer teruggevonden. In het lokale geloof moeten er bepaalde rituelen worden gedaan met het lichaam binnen een jaar na de dood. Als dit niet gedaan wordt zal de geest van de overleden persoon de familie en de gemeenschap komen terroriseren.
Sommige families en activisten willen alleen maar weten waarom iemand moest verdwijnen, anderen willen dat de staat de hele waarheid verteld, weer anderen willen dat de daders zich verantwoorden en weer anderen eisen geld of andere compensatie. Vaak is het een combinatie van deze dingen.
Het leed dat het activisme voedt is echter wel overal hetzelfde. Zo zijn er in het werk van de activisten in ieder geval twee gemene delers, namelijk: iedereen wil op een fatsoenlijke manier sluiting, “closure”, en men eist dat hun leed niemand anders overkomt! Ook in Burundi beginnen langzamerhand deze gemene delers evident te worden. Natuurlijk zal context en cultuur vervolgens bepalen hoe, met wie en hoe snel men hier op gaat werken.
Onze collega van de ICTJ die de lokale cultuur veel beter kan inschatten, en dus ook veel beter begrijpt wat er wordt gezegd (en vooral wat er niet wordt gezegd), gaf aan dat we een klein zaadje geplant hebben. Meer kunnen we ook niet, en dat hoeft nu ook nog niet. Natuurlijk zullen we steun bieden waar nodig, maar het is altijd onze filosofie dat alleen lokale organisaties de het zaadje kunnen bewateren, zodat het zaadje mogelijkerwijs een plant wordt.
Met wie en hoe exact dit zal gebeuren is nog niet helemaal duidelijk. Wanneer het gebeurt? “Incessamment” uiteraard!
